Humeyni Devrimi ve Dünden Bugüne İran Analizi

Ayetullah Ruhullah Humeyni kısaca İmam Humeyni. Tarihe Humeyni Devrimi olarak geçecek İran Devrimi’nin mimarı. Bu yazımda sizlere 1 Şubat 1979 tarihinden günümüze uzanacak bir şekilde Ayetullah Huymeyni ve Humeyni Devrimi hakkında bilgiler vereceğim.

Ayetullah Humeyni’nin İran’a Dönüşü

Humeyni Devrimi

Humeyni, 14 yıl Fransa ve Irak’ta sürgün kaldıktan sonra 1 Şubat 1979 tarihinde ülkesine döndü.

11 Şubat 1979 yılında Mehdi Bezirgan, geçici olarak başkanlık görevine başladı.

Rıza Pehlevi ve Ailesine Sürgün

İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi ve ailesi Mısır’a sürgüne gitti.

Allah’ın Hükümeti

30-31 Mart 1979 tarihlerinde düzenlenen referandumda seçmenler, ülkede İslami bir cumhuriyet kurulmasına onay verdi. 1 Nisan 1979 tarihi Allah’ın Hükümeti‘nin ilk günü olarak tarihe geçti.

1979 Mayıs-Haziran arasında Ayetullah Humeyni’ye yakınlığıyla bilinen beş din adamı, İslami Cumhuriyet Partisi’ni kurdu.

Anayasanın birinci resmi taslağı 14 Haziran 1979 tarihinde yayınlandı. Kanunların şeriata uygunluğunu denetleyen kurum olan Velayet-i Fakih’in konumu bu taslakta yer almadı.

Dini Lider Humeyni

İslam’ın devlet yönetimindeki rolüne ilişkin uzun tartışmaların ardından Velayet-i Fakih‘i içeren anayasa, yapılan referandumla onaylandı. Tarih 24 Ekim 1979 olarak kayda geçti. Yasa Aralık ayında yürürlüğe girdi ve Humeyni, İran’ın Dini Lider‘i oldu.

Rehine Krizi

Tarih 4 Kasım 1979. İran’lı öğrenciler Tahran’daki ABD Büyükelçiliği‘ni ele geçirdi. Rehine krizi 444 gün sürdü.

Dönemin geçici başbakanı olan Bezirgan, rehine krizini protesto etmek için kabinesiyle birlikte istifa etti.

İlk Cumhurbaşkanı

Tarihler 25 Kasım 1980’i gösterirken Ebu’l-Hasan Beni Sadr, İran’ın ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Mart-Mayıs 1980 arasında İran’ın ilk milletvekilleri seçildi. Meclisin çoğunluğunu İran İslami Cumhuriyet Partisi oluştururken, Özgürlük Hareketi de mecliste temsil hakkı elde etti. Meclisin ilk sözcüsü ise Ali Ekber Haşimi Rafsancani oldu.

İran Kültür Devrimi

21 Mart 1980 itibariyle İran Kültür Devrimi başlatıldı. Haziran ayında, Humeyni’nin üniversiteleri ‘İslamlaştırma‘ politikası sebebiyle 20 bin öğretim görevlisi işinden atıldı.

Irak – İran Savaşı

22 Eylül 1980’de Irak’ın İran’ı işgal etmesiyle iki ülke 8 yıl sürecek bir savaşa girdi. Savaş Ağustos 1988’e kadar sürdü.

4 Şubat 1981’de Humeyni, yönetimdeki din adamlarına yetkilerinin dışına çıkmaması konusunda uyarılarda bulunduktan bir hafta sonra siyasetçilere “Birbirinizi akrep gibi sokmayın” diye seslendi.

Partilere Yasak

21 Haziran 1981 yılında Cumhurbaşkanı Beni Sadr hakkında yargılama süreci başlatıldı. Temmuz ayında ülkeyi terk etmesinin ardından; İran yönetimi, İslami Cumhuriyet Partisi haricindeki tüm partilere yasak getirdi.

21 Haziran 1981’de İslami Cumhuriyet Partisi’ne bombalı saldırı düzenlendi. Parti binasının önünde düzenlenen saldırıda 73 kişi hayatını kaybetti. Baş Hakim Ayetullah Muhammed, dört bakan ve 27 meclis üyesinin de öldürüldüğü saldırının sorumlusunun Halkın Mücahitleri Örgütü olduğundan şüphelenildi.

Muhammed Ali Recai, 15 Ağustos 1981’de İran’ın ikinci cumhurbaşkanı oldu, ancak 30 Ağustos’ta dönemin başbakanı Muhammed Cevad Bahonar’ın da hayatına kaybetmesine sebep olan suikast sonucunda vefat etti.

2 Ekim 1981 günü geldiğinde son 21 ayın üçüncü, son 10 haftanın ise ikinci cumhurbaşkanlığı seçimi gerçekleşti. Ayetullah Ali Hamaney dört yıllık iki dönem boyunca cumhurbaşkanı olarak görev yaptı.

Mir Hüseyin Musavi 31 Ekim 1981 yılında başbakan olarak göreve başladı.

Bin Kişi Tutuklandı

10 Nisan 1982. Bin kişi Ayetullah Humeyni’ye suikast planladığı gerekçesiyle tutuklandı. Tutuklananlar arasında eski dışişleri bakanı Sadık Kutbizade‘de bulunuyordu. İşkence altındayken, din ile devletin ayrılmasını savunan Muhammed Şeriatmedari‘nin de suça ortak olduğunu itiraf eden Kutbizade, Eylül ayında idam edildi. Şeriatmedari’nin ise tüm dini unvanları elinden alındı.

Ayetullah Humeyni, 15 Aralık 1982’de insan hakları ihlallerine karşı tedbir niteliğindeki sekiz maddeyi açıkladı. Yargıyı ve Devrim Muhafızları’nı tutuklama, arama ve el koyma işlemlerinde keyfi davranmama konusunda uyaran Humeyni, 22 Aralık’ta yaptığı açıklamada, “Baskı uygulamamalıyız. İnsanların evlerinin içinde ne olduğunu soruşturmamalıyız” dedi.

28 Aralık’ta ise, Tahran ve Kum savcıları görevden alındı. 1 Ocak 1983 tarihinde, devrim mahkemelerinde tasfiyeler yapıldı.

11 Mayıs 1983 tarihinde Ayetullah Humeyni, hükumet görevlilerinin aralarındaki anlaşmazlıkları çözmeleri yönünde acil bir çağrıda bulundu. Ağustos’ta, halk “doğru yola girdikten sonra” din adamlarının siyasetten çekileceğini söyleyen Humeyni, 5 Ekim’de yaptığı konuşmada din adamlarını, anlaşmazlıkları kışkırtan “şeytanlara” karşı uyardı.

8 Aralık 1983 yılında gelecekte Ayetullah Humeyni’nin veliahdı olacak olan Ayetullah Ali Muntazari, devrimlerin “belli bir ahlaki cesaretten” yoksun olduğu şeklinde eleştiri yaptı ve hükumete reformları hızlandırması için çağrıda bulundu.

Nisan 1984’de ikinci meclis seçimlerinde sandalyelerin büyük çoğunluğuna İslami Cumhuriyeti Partisi sahip oldu. Cumhurbaşkanı Ali Hamaney ve sol eğilimli Başbakan Musavi arasındaki bölünme devamlılığını korudu.

İslami Cumhuriyet Partisi Dağıtıldı

İç çatışmaları bahane eden Ayetullah Humeyni, İCP’yi dağıttı.

6 Şubat 1988 tarihine geldiğimizde Humeyni, Devrim Muhafızları ile meclis arasındaki anlaşmazlıkları gidermesi ve dini lidere rehberlik yapması amacıyla Danışma ve Çözüm Konseyi’ni kurdu.

Mart 1988 tarihinde ülkedeki ana dini örgütteki bölünme, Mücadeleci Din Adamları Derneği isminde popülist ve radikal bir rakibin kurulmasına yol açtı.

Nisan 1988 yılında yapılan üçüncü meclis seçimlerinde, sol kanattan olan Mücadeleci Din Adamları Cemiyeti ile ve din adamlarından oluşmayan İslam Devrimi Mücahitleri gibi örgütler sandalyelerin çoğunluğunu kazandı.

Muntazari’ye Ev Hapsi

Humeyni, veliahtı Ayetullah Muntazari’yi 28 Mart 1989’da azletti. Daha sonraları muhaliflerin başını çekecek olan din adamı, ev hapsine mahkum edildi.

Humeyni Devrimi Kahramanı Humeyni’ye Veda

Ayetullah Ruhullah Humeyni 3 Haziran 1989 yılında vefat etti.

Yazımızın Humeyni Devrimi kısmı burada sona erdi.

Author: Nizamettin Gümüş

Okur Yazar Blogger. Siyasetten bahsetmeyi ve yazmayı sever. Memleketi Sinop'a tutkundur. Haber sitelerinde köşe yazarlığı yapar.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir