Cumhuriyet Halk Partisi
Araştırmalar

Cumhuriyet Halk Partisi CHP Kısa Tarihi

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk siyasi partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), “Halk Fırkası” adıyla 9 Eylül 1923’te Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde kuruldu. 10 Kasım 1924’te yeni kurulacak partinin adının “Cumhuriyet Partisi” olacağı haberleri üzerine; Halk fırkası, adını Cumhuriyet Halk Fırkası olarak değiştirdi.

1927 kurultayında “Cumhuriyetçilik“, “Halkçılık” ve “Milliyetçilik” ilkeleri; 1931’de de “Devletçilik“, “Devrimcilik” ve “laiklik” ilkeleri eklendi ve partinin adı “Cumhuriyet Halk Partisi” olarak değiştirildi.

Cumhuriyet Halk Partisi

Parti, devlet kuran ve devrimler gerçekleştiren bir partiydi. 1930’larda dünyada yaşanan değişimler parti içinde farklı görüşlerin ortaya çıkmasına neden oldu. Atatürk ve İnönü ekseninde gelişen bu sürtüşmeler 1 Kasım 1937’de İsmet İnönü’nün istifasına dek sürdü. Aynı gün, başbakanlığa Celal Bayar getirildi. CHP Genel Başkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünün hemen ertesi günü TBMM toplandı ve CHP Malatya milletvekili Mustafa İsmet İnönü toplantıya katılan 348 üyenin oy birliği ile Türkiye Cumhuriyeti’nin 2. Cumhurbaşkanı seçildi. 11 Kasım 1938’de 2. Bayar Hükumeti kuruldu ve bu hükumet 25 Ocak 1939’a kadar görev başında kaldı.

Çok Partili Sisteme Geçiliyor

Tavsiye Yazı: Cumhuriyetimizin Garantisi Lozan Antlaşması Süreci

29 Mayıs 1945 günü Şükrü Saraçoğlu Hükumetinin güven oylamasında yaşanan 7 kişinin hükumete güvensizlik oyu vermesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin çok partili yeni bir sisteme geçişinin habercisi oldu. Nihayetinde 7 Ocak 1946’da Celal Bayar genel başkanlığında Demokrat Parti kuruldu.

10 Mayıs 1946’da CHP 2. Olağanüstü Kurultayı toplandı. İsmet İnönü Milli Şef ve Değişmez Genel Başkan unvanlarını üzerinden attı. Tek dereceli çoğunluk esasına dayanan seçim kanunu kabul edildi. Sendikalaşmaya izin verildi. Ve en önemlisi, sınıfsal partilerin kurulması serbest bırakıldı. 21 Temmuz 1946’da seçimler yapıldı ancak henüz teşkilatlanmasını tamamlamayan DP seçimlerde başarılı olamadı. CHP, 396 milletvekiliyle, DP 61 milletvekiliyle ve 7 bağımsız milletvekili Meclis’e girebildi.

Yeni dönem başkanlığını Recep Peker yaptı. Peker’in sert tutumu ve Demokrat Parti ile olan uyuşmazlığı sonucu 8 Eylül 1947’de Hasan Saka yeni hükümeti kurdu. Ancak 15 Ocak 1949’da Hasan Saka istifa etti; yerine Şemsettin Günaltay başbakan oldu. Şubat 1950’de yargı denetimini kabul eden yeni bir seçim yasası kabul edildi. 14 Mayıs 1950’de yapılan genel seçimlerde DP, büyük bir çoğunlukla iktidarı CHP’den aldı. 22 Mayıs’ta Cumhurbaşkanlığı’na Celal Bayar seçildi.

CHP 8. Kurultayı, 29 Haziran 1950’de toplandı. Parti meclisine bırakılmış olan genel sekreter seçimi yetkisi kurultay delegelerine bırakıldı. Parti meclisi üye sayısı 30’a indirildi. İsmet İnönü Genel Başkanlığa, Kasım Gülek ise Genel Sekreterliğe seçildi. Eylül 1951 ara seçimlerinde DP 20 milletvekilliğinin sadece 2’sini kazandı.

9. Kurultay 26 Kasım 1951’de toplandı. Genel Başkan ve Genel Sekreter değişmedi. 1953’te CHP parti malları hazineye devredildi.

Cumhuriyet Halk Partisi

İktidara Yürüyen Parti CHP

22 Haziran 1953’de 10.CHP Kurultayı toplandı. Parti programında ilk kez “Hukuk Devleti” kavramına yer verildi. İki meclisli sistem, Anayasa Mahkemesi’nin kurulması, seçim güvenliği, yargıç bağımsızlığı, sendika ve meslek örgütleri kurma özgürlüğü, işçilere grev hakkı gibi görüşler parti programına dahil edildi. Genel Başkan ve Genel Sekreter yine değişmedi. İsmet İnönü ve Kasım Gülek.

2 Mayıs 1954 seçimlerinde Demokrat Parti 490 milletvekilliği kazanırken, CHP 31 milletvekili çıkarabildi. 26 Temmuz’daki 11. CHP Kurultayı toplandı. Genel Başkan ve Genel Sekreter yine değişmedi. 21 Mayıs 1956’da 12. CHP Kurultayı toplandı. Genel Başkan ve Genel Sekreter değişmedi. 9 Eylül 1957’de, 13. CHP Kurultayı’nda, İnönü 920 oyla Genel Başkanlığa, Gülek de 837 oyla Genel Sekreterliğe tekrar seçildiler. 27 Ekim 1957 seçimlerinde CHP 178 milletvekili çıkarırken, DP 24 milletvekilliği kazandı.

12 Ocak 1959’daki 14. Kurultay’da “iktidara yürüyen parti” havası hakimdi. Demokrat kurumların kurulması ve hukuk devletinin öngörüldüğü, işçi haklarından söz edildiği “İlk Hedefler Bildirisi” kabul edildi. İnönü ve Gülek tekrar Genel Başkanlığa ve Genel Sekreterliğe seçildiler.

28 Eylül 1959’da Kasım Gülek istifa etti. Genel Sekreterliğe İsmail Rüştü Aksal seçildi. CHP’liler Batı Anadolu illerini kapsayan ve Büyük Taaruz adı verilen bir seçim kampanyasına giriştiler. Bu geziler sonrasında CHP-DP kavgası daha da tırmandı. DP ile CHP’nin kavgaları ve artan protestoların ardından 27 Mayıs 1960 günü Türk Silahlı Kuvvetleri ülke yönetimine el koydu. Anayasa feshedildi.

24 Ağustos 1961’de 15. CHP Kurultayı yapıldı. İnönü tekrar Genel Başkan seçilirken, Genel Sekreterliğe İsmail Rüştü Aksal getirildi. 16 Eylül 1961 günü DP dönemi Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan, ertesi gün de Başbakan Adnan Menderes idam edildi.

15 Ekim 1961’de genel seçimler yapıldı. CHP 173 milletvekilliği elde etti Adalet Partisi (AP) ise 158 milletvekilliği çıkarmayı başardı. Yeni Türkiye Partisi 65, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi de 54 milletvekili çıkardı. Cumhuriyet Senatosu’nda ise üyelikler şu şekilde dağılmıştı; CHP 36, AP 71, YTP 27, CKMP 16

Hiçbir parti hükumet olmak için salt çoğunluğu yakalayamadığından Türkiye tarihinde ilk defa koalisyona gidildi. 26 Ekim 1961’de Cemal Gürsel 4. Cumhurbaşkanlığına seçildi. İnönü, 20 Kasım 1961’de Adalet Partisi ile cumhuriyet tarihinin ilk koalisyon hükumetini kurdu. 22 Şubat 1962’de Albay Talat Aydemir önderliğindeki cunta yönetime el koymaya kalkıştı. Olay Başbakan İnönü tarafından bastırıldı. Ancak koalisyonun ömrü fazla uzun sürmedi. İnönü 30 Mayıs 1962’de istifa etti. İsmet İnönü, bu sefer YTP, CKMP ve bağımsızlarla 25 Haziran 1962’de 2. Koalisyon Hükumeti’ni kurdu.

14 Aralık 1962’deki 16. CHP Kurultayı çok hararetli geçti. Genel Merkezciler, Gülek-Erim kanadı, üçüncü dünyacıların tartışmaları ve Kasım Gülek, Nihat Erim ve Avni Doğan’ın bir yıl süreyle partiden ihraç edilmeleriyle sonuçlanan kurultay partiyi zayıflattı. 1963 Mayıs ayında Talat Aydemir tekrar bir darbe girişiminde bulunduysa da bu engellendi.

16 Kasım 1963 ara seçimlerini AP’nin kazanmasının ardından koalisyon hükumeti dağıldı. 2 Aralık’ta İnönü istifa etti. Ancak AP hükumeti kuramadı. Böylece 3. İnönü hükumeti bağımsızlarla birlikte 25 Aralık’ta kuruldu. 13 Şubat 1965’te dağıldı. 10 Ekim 1965 genel seçimlerinde, Süleyman Demirel liderliğindeki AP 240 milletvekilliği kazandı. CHP ise 134 milletvekili çıkarabildi. (MP 31, YTP 19, TİP 14, CKMP 11, BĞM 1)

Bülent Ecevit’li Cumhuriyet Halk Partisi Dönemi

Tavsiye Yazı: Ne Olacak Bu Memleketin Hali Cevabı Bilen Var Mı?

Bu yıllar, 1961-1965 arası kurulan üç İnönü Hükumeti’nin de Çalışma Bakanı olan Bület Ecevit‘in kendini göstermeye başladığı yıllardı. Nitekim, 24 Kasım 1966 18. CHP Kurultayı’nda Bülent Ecevit genel sekreter seçildi. Ecevit, “Ortanın solu” politikasını benimsedi.

28 Nisan 1967 Olağanüstü Kurultrayı’nda Turhan Feyzioğlu’nun başını çektiği Orta Sağdaki “48’ler grubu” partiden ayrılıp Güven Partisi‘ni kurdular. 19. CHP Kurultayı 1968’de toplandı. 12 Ekim 1969 seçimlerinde AP 256 milletvekilliği kazanırken CHP 143 milletvekili kazanabildi. (GP 15, BĞM 13, BP 8, MP 6, YTP 6, TİP 2, MHP 1)

12 Mart 1971’de Türk Silahlı Kuvvetleri hükumeti bir muhtıra ile uyardı. Başbakan Süleyman Demirel istifa etti. İnönü, yeni kurulan Nihat Erim hükumetini destekleyince, Ecevit istifa etti. Yerine Şeref Bakşık seçildi.

6 Mayıs 1972 5. CHP Olağanüstü Kurultayı, Genel Başkan İsmet İnönü ve Bülent Ecevit’i karşı karşıya getirdi. Yapılan sert konuşmalardan sonra ertesi gün Ecevit’in parti meclisi listesi 709 oyla güvenoyu aldı. Böylece CHP’de İnönü devri kapandı. İsmet İnönü 8 Mayıs 1972’de genel başkanlıktan istifa etti. 14 Mayıs 1972 günü yapılan genel başkanlık seçimi özel kurultayında Bülent Ecevit, Atatürk ve İnönü’den sonra CHP’nin 3. Genel Başkanı seçildi.

Cumhuriyet Halk Partisi

30 Haziran 1972’de 21. CHP Kurultayı toplandı. CHP Tüzüğünün 35 maddesi birden değiştirildi. İsmet İnönü son kez CHP Kurultayı’na katıldı. Bülent Ecevit, tekrar Genel Başkanlığa seçildi. İsmet İnönü, 6 Kasım’da partiden ve milletvekilliğinden istifa etti. 14 Ekim 1973’te CHP “Demokratik Sol” anlayışıyla seçimlere girdi. CHP 185 milletvekilliği alarak birinci parti oldu. Adalet Partisi ise 149 milletvekili kazandı. (MSP 47, DP 45, CGP 13, MHP 3, TBP 1, BĞM 6) 9 Aralık 1973’te yapılan yerel seçimlerde CHP yine birinci partiydi.

26 Ocak 1974’de Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan ile CHP-MSP koalisyon hükumetini kurdu. Deniz Baykal bu hükumette Maliye Bakanı olarak görev aldı. 28 Haziran 1974’de toplanan Tüzük Kurultayında Demokratik Sol kavramının vurgulandığı ve CHP’nin yerini bulduğu parti tüzüğünde değişiklikler yapıldı.

Temmuz 1974’deki Kıbrıs Barış Harekatı, Başbakan Bülent Ecevit’in halk üzerindeki sempatisini artırdı. Türkiye, Ada üzerindeki geri kazandı ancak ABD ambargosu ekonomik açmazlara neden olmuştu. İç anlaşmazlıklar nedeniyle Ecevit, 18 Eylül 1974’de CHP-MSP hükumetinin istifasını verdi. 14 Aralık 1974’de 22. CHP Kurultayı’nda Orhan Eyüboğlu genel sekreter seçildi. Deniz Baykal ve Mustafa Üstündağ da genel sekreter yardımcıları oldular.

12 Nisan 1975’de Selüyman Demirel Başbakanlığında AP-MSP-MHP-CGP’den oluşan 1. Milliyetçi Cephe hükumeti kuruldu. Ülkede iç gerilim vardı. Ekonomik bunalım da gittitkçe artıyordu. Sağ-Sol çatışmaları yaşanıyordu. 12 Ekim 1975’de 6 milletvekili için yapılan ara seçimde milletvekillerinden 5’ini AP, 1’ini CHP kazandı.

8 Mart 1976’da Deniz Baykal, Haluk Ülman, Erol Çevikçe, Adil Ali, Tankut Akalın parti yönetiminden istifa ettiler. orhan Eyüboğlu tekrar Genel Sekreter seçildi. Ali Topuz, Hasan Esat Işık, Mustafa Üstündağ ve İsmail Hakkı Birler yardımcılığa seçildiler. 27 Kasım 1976’da 23. CHP Kurultayı toplandı. CHP’nin altı ilkesinin yanına, Demokratik Sol’un altı ilkesi eklendi. Özgürlük, eşitlik, dayanışma, emeğin üstünlüğü, gelişmenin bütünlüğü, halkın kendini yönetmesi. Ecevit tekrar Genel Başkan seçilirken, CHP’nin Sosyalist Enternasyonal‘e üyeliği de kabul edildi.

12 Eylül Darbesi Yaklaşıyor

Ülkede çatışmalar hız kazanmış, ölümler de artıyordu. 5 Haziran 1977’de yapılan seçimlerde Cumhuriyet Halk Partisi 213 milletvekilliği kazandı. AP 189 milletvekili çıkarabildi. (MSP 24, MHP 16, CGP 3, DP 1, BĞM 4) Senato üçte bir yenileme seçimlerinde ise CHP 28, AP 21, MSP 1 senatörlük kazandılar.

Bülent Ecevit, 21 Haziran 1977’de azınlık hükumetini kurdu. Ancak 3 Temmuz günü yapılan güven oylamasında hükumet yeterli güvenoyu alamayınca Ecevit istifa etti. AP Genel Başkanı Süleyman Demirel 21 Temmuz’da MHP, MSP ve Demokratik Parti ile 2. Milliyetçi Cephe hükumetini kurdu. 11 Aralık 1977 yerel seçimlerinde CHP 41 il merkezinin belediye başkanlığını kazandı. AP ise 15 il merkezini kazanabildi.

Bülent Ecevit 22 Aralık’ta hükumet hakkında bir gensoru verdi. Bunun üzerine 31 Aralık 1977’de 2. Milliyetçi Cephe 218 güvenoyuna karşı 228 güvensizlik oyu ile düşürüldü. Bülent Ecevit, CGP, Demokratik Partive bağımsızların desteğiyle 5 Ocak 1978’de yeni hükumeti kurdu. Sağ-Sol çatışmaları ve ekonomik buhran olağan bir hal almıştı. 14 Ekim 1979’da milletvekili ara ve senato üçte bir yenileme seçimleri yapıldı. AP açık bulunan 5 milletvekilinin tümünü ve 33 senatörlüğü kazandı. CHP 12 senatörlük alınca 16 Ekim’de başbakan Ecevit istifa etti. 12 Kasım 1979’da Süleyman Demirel azınlık hükumetini kurdu.

Seçimin ardından yapılan CHP 8. Olağanüstü Kurultayı’nda Genel Başkan Ecevit olurken, Genel Seketerliğe Mustafa Üstündağ getirildi.

12 Eylül 1980 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Hükumet ve anayasa feshedildi. Tüm yurtta sokağa çıkma yasağı ilan edildi. Siyasi partilerin, derneklerin ve sendikaların faaliyetleri durduruldu. Bülent Ecevit, Süleyman Demirel ile birlikte Gelibolu’daki Hamzaköy tesislerinde gözetim altına alındılar. Necmettin Erbakan ve Alpaslan Tüekeş ise İzmir Uznada’ya gönderildiler.

Bülent Ecevit 30 Ekim 1980’de Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanlığı’ndan istifa etti.

MGK’nın 16 Ekim 1981’deki bildirisiyle, Cumhuriyet Halk Partisi de olmak üzere, tüm siyasi partiler kapatıldı. Kapatılan CHP’nin kadrosu Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) ve Demokratik Sol Parti (DSP) içerisinde kendilerine yer buldular.

1992’de Deniz Baykal ve grubu SHP’den ayrılarak Cumhuriyet Halk Partisi’ni tekrar kurdu.

Tavsiye Yazı: Türk Siyasetinin Kanayan Yarası Nepotizm Nedir?

Cumhuriyet Halk Partisi Genel Seçimler Oy Oranları

Seçim Tar: 1950 Alınan Oy: 3.176.561 Oy Oranı: 39,45 Mv. Sayısı: 69
Seçim Tar: 1954 Alınan Oy: 3.162.196 Oy Oranı: 36,36 Mv. Sayısı: 31
Seçim Tar: 1957 Alınan Oy: 3.753.136 Oy Oranı: 41,09 Mv. Sayısı: 178
Seçim Tar: 1961 Alınan Oy: 3.724.752 Oy Oranı: 36,74 Mv. Sayısı: 173
Seçim Tar: 1965 Alınan Oy: 2.675.785 Oy Oranı: 28,75 Mv. Sayısı: 134
Seçim Tar: 1969 Alınan Oy: 2.487.006 Oy Oranı: 27,37 Mv. Sayısı: 143
Seçim Tar: 1973 Alınan Oy: 3.579.223 Oy Oranı: 33,30 Mv. Sayısı: 185
Seçim Tar: 1977 Alınan Oy: 6.136.171 Oy Oranı: 41,38 Mv. Sayısı: 213
Seçim Tar: 1995 Alınan Oy: 3.011.076 Oy Oranı: 10,71 Mv. Sayısı: 49
Seçim Tar: 1999 Alınan Oy: 2.716.096 Oy Oranı: 8,71 Mv. Sayısı: 0
Seçim Tar: 2002 Alınan Oy: 6.114.843 Oy Oranı: 19,41 Mv. Sayısı: 177

Cumhuriyet Halk Partisi Hükumetleri

1. İnönü Hükumeti 30.10.1923 – 06.03.1924
2. İnönü Hükumeti 06.03.1924 – 22.11.1924
3. Okyar Hükumeti 22.11.1924 – 03.03.1925
4. İnönü Hükumeti 03.03.1925 – 01.11.1927
5. İnönü Hükumeti 01.11.1927 – 27.09.1930
6. İnönü Hükumeti 27.09.1930 – 04.05.1931
7. İnönü Hükumeti 04.05.1931 – 01.11.1935
8. İnönü Hükumeti 01.03.1935 – 01.11.1937
9. Bayar Hükumeti 01.11.1937 – 11.11.1938
10. Saydam Hükumeti 25.01.1939 – 03.04.1939
11. Saydam Hükumeti 03.04.1939 – 09.07.1942
12. Saraçoğlu Hükumeti 09.07.1942 – 09.03.1943
13. Saraçoğlu Hükumeti 09.03.1943 – 07.08.1946
14. Peker Hükumeti 07.08.1946 – 10.09.1947
15. Saka Hükumeti 10.09.1947 – 10.06.1948
16. Saka Hükumeti 10.06.1948 – 16.01.1949
17. Günaltay Hükumeti 16.01.1949 – 22.05.1950
18. İnönü Hükumeti 20.11.1961 – 25.06.1962
19. İnönü Hükumeti 25.06.1962 – 25.12.1963
20. İnönü Hükumeti 25.12.1963 – 20.02.1965
21. Ecevit Hükumeti 26.01.1974 – 17.11.1974
22. Ecevit Hükumeti 21.06.1977 – 21.07.1977
23. Ecevit Hülumeti 05.01.1978 – 12.11.1979

Anahtar kelimeler: Cumhuriyet Halk Partisi, CHP, CHP oy oranları, CHP tarihi, CHP hükumetleri, CHP liderleri, CHP kurultayları, CHP dönemleri

Cumhuriyet Halk Partisi Vikipedi Sayfası

Yorum Yapın

Your email address will not be published.Required fields are marked *